آغاز درسگفتارهای جواد طباطبایی درباره اسپینوزا

تعداد بازدید : 524
تاریخ انتشار : ۱۳۸۸/۶/۱۴
سيدجواد طباطبايي دوره جديدي از كلاس‌هاي خود را در موسسه مطالعاتي پرسش تشكيل داده است.

حامد زارع: سيدجواد طباطبايي دوره جديدي از كلاس‌هاي خود را در موسسه مطالعاتي پرسش تشكيل داده است. وي كه در گذشته و در موسسه مطالعات سياسي - اقتصادي انديشه، «انديشه سياسي انقلاب فرانسه»، «توكويل و انقلاب فرانسه»، «كانت و فيشته»، «پديدارشناسي روح هگل»، «انديشه سياسي ماركس» و «تاريخ انديشه مدرن» را تدريس كرده بود، از چندي پيش سلسله‌كلاس‌هاي «تاريخ انديشه» را پيگيري مي‌كند. طباطبايي كه در كلاس‌هاي اخير خود از متد «متن‌خواني» در توضيح تاريخ انديشه در غرب استفاده مي‌كند، متدي كه در اولين قدم آن، پيش از اين انديشه سياسي ماكياولي را انتخاب كرده بود؛ چه اينكه ماكياولي آغاز سخن تازه است و تاريخ انديشه جديد از وي آغاز مي‌گيرد. درواقع طباطبايي در آن كلاس‌ها قصد ادامه پروژه خود در باب انديشه سياسي اروپا را دارد كه بعد از چاپ جدال قديم و جديد، اينك با ماكياولي قصد روايت چگونگي چيرگي جديد بر قديم و نوزايي انديشه سياسي جديد را داشت. سيدجواد طباطبايي مسلما از توضيح و تبيين ماكياولي اهداف ديگري را نيز مدنظر خويش قرار داده بود. جدا از پالايش فكر ماكياولي كه نزد عوام به فريبكاري و شيطان‌صفتي و بي‌اخلاقي شهره شده است و طباطبايي قصد توضيح انديشه راستين ماكياولي و كار سترگي كه وي انجام داد را با توسل به متن خود ماكياولي داشت، نمي‌توان از نقش ماكياولي در آگاهي زمانه و طرح انحطاط در دوران خويش و آغاز كردن يك دوران ديگر غفلت كرد كه با توجه به تاريخ‌گرايي‌اي كه در طباطبايي سراغ داريم و نيز انديشه مدرن وي، اين امر در ياري كردن وي در طرح نظريه‌هايش نيز موثر است. طباطبايي در تمام آثار و اقوال خويش كمر مواظبت از اين ايده را بسته است كه در دوران جديد نمي‌توان با زبان قديم سخن گفت. نقدهاي وي به جريان روشنفكري و همچنين تاريخ معاصر و مخصوصا مشروطه نيز از فهم همين ايده قابل دريافت است.
البته سيدجواد طباطبايي چون تاريخ را داراي جايگاه مي‌بيند و ايران‌زمين و تحولات آن را محترم مي‌داند، حتي هنگامي كه از انديشه سياسي اروپا در دوران جديد مي‌گويد، نظري به ايران و مسير تاريخ انديشه در آن دارد. وي در درس‌گفتارهايش در باب تاريخ انديشه با دقت و توجه به مسائل ايران معاصر و همچنين جريان روشنفكري و نهاد دانشگاه، جايگاه انديشه سياسي جديد را با ايران مشخص مي‌كند. طباطبايي معتقد است: «تحول تاريخي انديشيدن در غرب در كتاب‌هاي امروز علوم انساني ايران ديده نمي‌شود و اين كتاب‌ها از حد خلاصه‌هايي فراتر نمي‌رود.» وي با ترابط وضع كنوني انديشه و دانشگاه در ايران با وضعيت فكر غربي و برخورد اوليه ايرانيان با انديشه جديد مي‌افزايد: «ما ناچار بايد وضعيت خودمان را نسبت به سنت مشخص كنيم. علم و تمدن در جهان اسلام روي يك سنت واحد ايجاد شده است و آن هم سنتي است كه بر نص كتاب آسماني مسلمانان استوار شده است ولي ما ايرانيان حداقل تا قبل از مشروطه سه نص را در سنت خود داشتيم. عقل يوناني، حكمت ايرانشهري و نص اسلامي همزمان در سنت ما وجود داشت. بعد از مشروطه يك ناحيه جديد نيز در نظام سنت‌مان ايجاد شد و قانون مطرح شد. اين يك مفهوم جديد بود كه در نصوص گذشته وجود نداشت.» طباطبايي با اشاره به فكر غربي و مفاهيمي همانند قانون كه نص چهارم سنت ما را شكل مي‌دهد و ارتباط آن با اتفاق انقلاب مشروطه گفته است: «از سه نص نخست مشروطه برنمي‌آمد، بلكه مشروطه از تحولي ديگر و از نص ديگر نشات گرفته است. مشروطه يعني حكومت قانون.»
سيدجواد طباطبايي هم همگام با پيشبرد طرح‌هاي خود، بحث روشنفكري در ايران و تقابل جبري آن با تاريخ انديشه را نيز مطرح مي‌كند. وقتي مي‌گويد: «روشنفكري ايران بر هيچ تكيه كرده است. ولي روشنفكري در غرب بر جايي تكيه زده است كه يك نص وجود دارد. بحث روشنفكري ايران بايد يك پرسش صحيحي براي خود پيدا كند و آن را به تاريخ انديشه مرتبط سازد. روشنفكري ما در خلاء مجموعه‌اي از نص‌هاي جديد ظاهر شده است. از سوي ديگر روشنفكران ما از توهم «آنچه خود داشت» نتوانستند بيرون بيايند.»
طباطبايي با وقوف كامل به وضعيت تاريخ ايران‌زمين و همچنين تاريخ معاصر و فكر و فلسفه وجود در ذهنيت ايراني و با توجه به همه مسائل و معضل‌هاي موجود، علاج درد حاضر را در فهم ماجراي اتفاق افتاده در مدرنيته و انديشه سياسي جديد مي‌داند و به همين سبب دست به تدريس تاريخ انديشه مي‌زند.
آنچه نزد سيدجواد طباطبايي از اهميت برخوردار است، ماهيت تاريخ انديشه - و نه روشنفكري - است. به عبارت ديگر اگر ماكياولي توانست سرآغاز فكر نو باشد به دليل برجستگي‌اش در تاريخ انديشه و وارد كردن مفاهيم جديد بوده و توضيح همين امر كه تاريخ انديشه راهگشا مي‌تواند باشد نيز در جامعه ما به تعويق افتاده است.
اهتمام طباطبايي به تاريخ انديشه را بايد برخاسته از دقتي دانست كه ناظر به «تاريخ» و «تحولات فلسفي» است. ماكياولي با توجه به آنچه داشته و ديده و انديشيده راه جديدي را باز مي‌كند و قطعا گشايش اين راه و فهم آن ناظر به وضعيتي است كه در اتمسفر تاريخ انديشه سياسي روي مي‌دهد و براي فهم اين تحولات بايد تاريخ انديشه را دانست. از همين رو سيدجواد طباطبايي تدريس تاريخ انديشه را از ماكياولي آغاز كرده است. پيدا است كه اگر فهم ماكياولي و تاريخ انديشه در ايران اتفاق نيفتاده به سبب ترجمه‌ها و تاليف‌هاي نارس نيز بوده است و طباطبايي ضمن بيان اين نكته كه «ماكياولي آني است كه در كتاب‌هاي فارسي نيامده است» با رجوع به متن اصلي شهريار، دست به توضيح ماكياولي مي‌زند.
اما نكته مهم ديگري كه سيدجواد طباطبايي در كلاس‌هاي اخير خود مدنظر گرفته «تاريخ تحول مفاهيم» است. علاوه بر اهميت تاريخ انديشه و منطق دروني آن، مفاهيم و تاريخ تحول آن نيز از اهميت بسزايي برخوردار است تا جايي كه طباطبايي كلاس خود را كلاس توضيح انديشه انديشمندان نمي‌نامد بلكه كلاس توضيح تاريخ تحول مفاهيم مي‌نامد و البته براي پربها نشان دادن مفاهيم و نقش آن در تاريخ انديشه، كسي فاخرتر از نيكولو ماكياولي نمي‌توان يافت. سيدجواد طباطبايي بارها گفته است كه «ماكياولي هرگز با مفاهيم بازي نمي‌كند بلكه مفاهيم را درست سر جاي خودشان قرار مي‌دهد. ماكياولي گوهريان و طلاساز بزرگي است كه جايگاه هر واژه‌اي را مي‌داند. كلمات در ماكياولي كاملا مهم است.» وي از اين طريق نگاهش را متوجه تاريخ انديشه مي‌كند و مي‌گويد: «ماكياولي براي اولين‌بار راهي را باز كرد تا تحولات حوزه انديشه از ژان بدن تا توماس هابز صورت بگيرد و در اين فاصله زماني مفاهيم شكل بگيرد.»
جهد و كوشش طباطبايي در تدريس ماكياولي، هابز، لاك، روسو و تدقيق در چگونگي شكل‌يابي و قوام‌يافتگي مفاهيم سياسي در تاريخ انديشه، از ويژگي‌هاي مهم تحقيقات و تدريسات او است كه جاي خالي آن به راحتي قابل حس است. توضيح ماكياولي قدم بزرگي در توضيح مناسبات قدرت و ميدان جاذبه سياست و همچنين رابطه نيروها در درون سياست و قدرت است كه با ادامه سلسله درس‌هاي طباطبايي و پرداختن به انديشمندان ديگر، اين بحث كامل‌تر مي‌شود. اين روزها فيلسوف پرسش در موسسه پرسش درس‌گفتارهاي خود را به اسپينوزا رسانده است. اين نوشتار در حكم ديباچه يا مقدمه‌اي بر تشكيل كلاس‌هاي تازه طباطبايي در باب تاريخ انديشه سياسي است و نويد اين خبر كه از اين پس هر هفته گزارش كامل درس‌گفتارهاي سيدجواد طباطبايي در همين روز در همين صفحه به خدمت علاقه‌مندان تاريخ انديشه عرضه خواهد شد.

منبع :
ارسال نظر
نام :
ایمیل :
متن نظر :
ارسال نظر
نظرات کاربران
میزان اهمیت
ایمیل
توضیحات
ارسال